Ushbu postda empirik maqolaning batafsil tuzilishi keltirilgan. Ushbu shablonga aynan amal qilish shart emas. Shuning uchun ham ushbu post davomida tez-tez, odatda, ba’zi holatlarda, va shunga o’xshash iboralar ishlatiladi. Maqsad qat’iy qoidalarni o’rnatish emas, balki aniq mantiq va taqdimot ketma-ketligini saqlab qolishdir. Bu tuzilma nufuzli jurnallarda chop etilgan ko’plab maqolalarni tahlil qilishga asoslangan:
Tadqiqot muammosi va uning ahamiyatini boshida taqdim eting
Tadqiqot muammosi va uning dolzarbligini darhol tanishtirish ma’qul. O’quvchi asosiy muammo/hodisa nima ekanligini va nima uchun bu muhimligini darhol tushunishi kerak. Miqdoriy tadqiqotlarda asosiy hodisa ko’pincha bog’liq o’zgaruvchi hisoblanadi. Sifatli tadqiqotlarda esa muammo odatda boyroq va batafsilroq tavsifni talab qiladi.
Ba’zi hollarda dolzarblik amaliy muammolar bilan emas, balki akademik adabiyotlarda yetarlicha o’rganilmagan hodisa haqidagi bilimlarni boyitish zarurati bilan belgilanadi.
Adabiyotlar bo’yicha qisqacha dastlabki sharh bering va mavjud bo’shliqni (gap) aniqlang
Keyinchalik, muallif nimalar ma’lumligi va nimalar yetishmayotganligini, ya’ni mavjud bilimlar bazasidagi bo’shliqni (gap) ko’rsatish uchun bir yoki bir necha xatboshida qisqacha adabiyotlar sharhini berishi mumkin. Bu ishni imkon qadar erta qilish kerak, shunda muharrir maqolaning yangiligini «qidirib»yurmaydi va rad etish ehtimoli kamayadi.
Maqolalarda muammoning keraksiz batafsil tavsiflari berilgan o’ta uzun kirish qismlaridan qochish kerak. Asosiy dalillarni tezda taqdim etish va o’quvchi e’tiborini jalb qilish yaxshiroqdir. Akademik yozuv qiyin va zerikarli bo’lmasligi kerak. Aksincha, muallif uni soddalashtirishi va auditoriyani qiziqtirishi lozim. Fan nazariya va modellardan foydalangan holda atrofimizdagi murakkab jarayonlarni tushunish va tushuntirishni, voqelikning murakkabligini mantiqiy bog’langan mulohazalar to’plamiga aylantirishni maqsad qiladi.
Tadqiqot ishi tegishli tadqiqotlardan uzilgan holda, bo’shliqda mavjud bo’la olmaydi. Muallif o’z tadqiqotining mavjud bilimlar bazasidagi o’rnini «xaritaga tushirishi»kerak. Oldingi adabiyotlarga havolalar odatda kamida uchta joyda paydo bo’ladi:
- Birinchidan, boshida, bo’shliqni yoki yetarli darajada o’rganilmagan sohani aniqlash uchun ishlatiladigan qisqacha sharhda.
- Ikkinchidan, nazariy asosga o’tuvchi kengroq adabiyotlar sharhida.
- Uchinchidan, maqolaning oxiriga yaqin (munozara qismida, 8-band), u yerda topilmalar adabiyotlar bilan bog’lanadi va ularning nazariy ahamiyati taqdim etiladi.
Maqolaning maqsadi va qo’shgan hissasini bayon eting
Bo’shliqni aniqlagandan so’ng, muallif maqolaning maqsadi va/yoki hissasini aniq ko’rsatishi kerak. Mantiqiylik juda muhim: agar maqola biron bir hodisani tushuntirish yoki tushunishdagi bo’shliqqa ishora qilsa, maqsad mantiqan o’sha bo’shliqni to’ldirish bo’lishi kerak.
Maqsad yoki hissa ko’pincha bitta gapda ifodalanishi va keyin xuddi shu xatboshida qisqacha batafsil bayon qilinishi mumkin. Amaliy tavsiyalar yoki takomillashtirish bo’yicha takliflar empirik maqolaning ikkinchi darajali maqsadlari sifatida qaralishi kerak va ular topilmalarga asoslanishi shart. Odatda, bunday tavsiyalar yakuniy bo’limda amaliy ahamiyat (practical implications) sifatida paydo bo’ladi. Asosiy maqsad muayyan hodisani o’rganish, tavsiflash, tushuntirish yoki tushunishga (yoki shunga o’xshash fe’lga) qaratilishi kerak. Shundan so’ng, asosiy maqsadga erishish jarayonida olingan natijalar asosida amaliy tavsiyalar ishlab chiqilishi mumkin.
Odatda quyidagicha ifodalanadi: The aim of this paper is to address a gap in the literature by examining…
Kirish qismini maqolaning qisqacha mazmuni (rejasi) bilan yakunlang
Kirish qismining oxirida muallif bir xatboshida maqolaning qisqacha rejasini berishi mumkin. Bu o’quvchilarga tuzilmani tushunishga yordam beradi, ayniqsa tashkil etilishi moslashuvchan bo’lishi mumkin bo’lgan sifatli tadqiqotlarda.
Adabiyotlar sharhi va nazariy asosni taqdim eting
Kirishdan so’ng, maqolada odatda adabiyotlar sharhi va nazariy asos keltiriladi. Jurnal maqolalarida adabiyotlar sharhi ko’pincha alohida bo’lim emas, balki nazariy asosмќ bir qismi bo’ladi. Dissertatsiyalarda esa, aksincha, adabiyotlar sharhi keng qamrovli bo’lib, keyin nazariy asosga o’tiladi.
Maqolalarda nazariy bo’lim ko’pincha asosiy tushunchalar yoki o’zgaruvchilarning batafsilroq ta’riflari bilan boshlanadi. Keyin o’zgaruvchilar o’rtasidagi bog’liqliklar tushuntiriladi – ayniqsa miqdoriy tadqiqotlarda gipotezalarni shakllantirish uchun ishlatiladiganlari. Sifatli tadqiqotlarda asosiy nazariyalar yoki postulatlar hodisani o’rganish va talqin qilish uchun linza sifatida taqdim etiladi.
Nazariy asos kontseptual model bilan yakunlanishi mumkin, u tushunchalar yoki o’zgaruvchilar o’rtasidagi munosabatlarni vizual tarzda umumlashtiruvchi diagramma/rasm shaklida taqdim etiladi.
Tadqiqot strategiyasi va metodlarini tavsiflang
Nazariy yoki nazariy-kontseptual asosdan so’ng, muallif topilmalarni olishda foydalanilgan strategiya va usullarni tavsiflaydi. Bu yerda asosiy talab – tadqiqotni rejalashtirish, ma’lumotlarni to’plash va tahlil qilish haqida batafsil ma’lumot berishdir. Bunday shaffoflik tadqiqotning haqiqiyligi va ishonchliligini (miqdoriy) yoki asosliligini (sifat) mustahkamlaydi.
Natijalarni va ularning talqinini taqdim eting
Metodologiya bo’limidan so’ng maqolada natijalar keltiriladi. Statistik testlarga asoslangan miqdoriy ishlarda natijalar ko’pincha standartlashtiriladi va statistik dasturlar tomonidan yaratilgan jadvallar va rasmlar orqali taqdim etiladi. Sifatli tadqiqotlarda natijalar asosan matn shaklida yoki jadvallar va diagrammalar kabi vizualizatsiyalar bilan to’ldirilgan holda taqdim etilishi mumkin. Asosiy tamoyil – maksimal darajada aniqlik.
Miqdoriy tadqiqotlarda talqin ko’pincha gipotezalar darajasida amalga oshiriladi, har bir gipoteza uning qo’llab-quvvatlanishi nuqtai nazaridan muhokama qilinadi. Sifatli tadqiqotlarda dastlabki talqin natijalar bo’limida tadqiqotga yo’nalish beruvchi nazariya asosida boshlanadi. Biroq, natijalarning talqinini munozaradan farqlash muhimdir. Odatda, natijalar «Results»bo’limida qisqacha talqin bilan beriladi, kengroq munozara esa natijalardan keyin alohida bo’limga joylashtiriladi.
Muhokama, xulosa, amaliy ahamiyati va cheklovlar
Yakuniy bo’limda – ko’pincha «Discussion and Conclusion»deb nomlanadi – e’tibor alohida gipotezalar yoki alohida topilmalarga emas, balki quyidagi kengroq savollarga qaratiladi:
- Tadqiqotning umumiy maqsadiga erishildimi?
- Topilmalar yoki hissaning nazariy ahamiyati nimada?
- Topilmalarni amaliyotda qanday qo’llash mumkin?
- Tadqiqotning cheklovlari nimalardan iborat?
- Kelajakdagi tadqiqotlar uchun qanday takliflar bor?
Agar maqolaning maqsadi adabiyotdagi bo‘shliqni (gap) to‘ldirish bo‘lgan bo‘lsa, u holda nazariy hissa kichik bo‘limi olingan natijalarning o‘sha bo‘shliqqa qanchalik mos kelishini baholashi kerak. Amaliy ahamiyati (practical implications) kichik bo‘limida esa natijalardan real hayotda qanday foydalanish mumkinligi muhokama qilinadi.
Agar maqolaning maqsadi adabiyotlardagi bo’shliqni to’ldirish bo’lsa, u holda nazariy hissa kichik bo’limi topilmalar ushbu bo’shliqqa qanday javob berishini baholashi kerak. Amaliy ahamiyat kichik bo’limi esa topilmalar real hayotda qanday qo’llanilishi mumkinligini muhokama qiladi.
Hatto tajribali olimlar ham odatda nazariy va amaliy ahamiyatni ehtiyotkorlik bilan muhokama qiladilar, chunki har bir tadqiqotning cheklovlari bor. Ushbu cheklovlar ham odatda yakuniy bo’limda taqdim etiladi.
Nihoyat, maqola yozishning eng muhim jihatlaridan biri bu maqsadli auditoriyani aniqlashdir. Dissertatsiya yoki akademik maqolaning, jumladan jurnal maqolasining mo’ljallangan auditoriyasi tadqiqotni eng boshidanoq shakllantiradi. Agar auditoriya bilimni kengaytirishga e’tibor qaratgan akademik tadqiqotchilar bo’lsa, u holda yangilik, adabiyotlar sharhi va nazariy hissa ayniqsa muhim bo’lishi kerak. Agar auditoriya amaliyotchilar va qaror qabul qiluvchilardan iborat bo’lsa, u holda maqola dolzarblik, tashqi asoslilik va amaliy qo’llaniluvchanlikka urg’u berishi kerak. Shu ma’noda, jurnal tanlovi ham maqola tuzilishiga, ham materialning taqdim etilishiga ta’sir qiladi.