Nufuzli akademik jurnalda nashr etishni davom etayotgan ilmiy munozarada ishtirok etish deb tushunish mumkin. Maqolaning nashrga tayyorligi asosan uning ushbu munozaraga mazmunli kirishga tayyorligiga bog’liq.
Quyidagi o’xshashlikni ko’rib chiqing. O’zingizni professorlar o’rtasidagi davra suhbatida qatnashayotgan talaba sifatida tasavvur qiling. Avvaliga siz stoldan biroz masofada o’tirasiz va shunchaki tinglaysiz, munozara nima haqida ekanligini tushunishga harakat qilasiz. Vaqt o’tishi bilan siz uning asosiy mavzularini tushuna boshlaysiz, garchi siz hali ham asosan kuzatuvchi bo’lsangiz va uchrashuvlar oralig’ida o’z tadqiqotingizni olib borsangiz ham. Oxir-oqibat, siz nafaqat munozarani tushunasiz, balki ba’zi fikrlarga qo’shilmaslikni ham boshlaysiz. Shu lahzada siz stoldan joy olishga va o’z so’zlaringiz bilan hissa qo’shishga harakat qilasiz.
Agar davra suhbati muayyan fan doirasidagi ilmiy munozarani ifodalasa – akademik jurnallarda chop etilgan maqolalar orqali olib borilsa – u holda o’sha bir necha so’z siz nashr etish uchun topshirmoqchi bo’lgan maqolaning novel contribution qismiga mos keladi.
Scopus va Web of Science kabi indekslangan saralangan jurnal ro’yxatlarining mavjudligi har qanday sohadagi asosiy ilmiy suhbat akademik jurnallarning nisbatan kichik bir qismida sodir bo’ladi degan farazga asoslanadi. Har ikkala ma’lumotlar bazasi jurnallarni tanlashda qat’iy ko’rib chiqish (peer review), tahririyat sifati, nashr etishning muntazamligi, xalqaro ahamiyati va barqaror iqtibos keltirish faoliyati (Clarivate, 2023; Elsevier, 2023) kabi tuzilmaviy baholash mezonlarini qo’llaydi. Ushbu mezonlar chekka bo’lib qoladigan jurnallarni emas, balki global ilmiy aloqalarga faol integratsiyalashgan jurnallarni aniqlashga qaratilgan. Shunday qilib, Scopus yoki Web of Science-ga kiritilish jurnal mazmuni uning tadqiqot hamjamiyatida ko’rinadigan, iqtibos keltiriladigan va ta’sirchan ekanligidan dalolat beradi.
Tahririyat qarorlarini qabul qilishni kontseptuallashtirishning nufuzli usullaridan biri MIT iqtisodchisi Glenn Ellison tomonidan taqdim etilgan bo’lib, u akademik maqolaning ikki sifat o’lchovini ajratib ko’rsatadi: q-quality va r-quality (Ellison, 2002). Q-quality maqolaning yangiligi va intellektual hissasiga tegishli bo’lsa, r-quality uslubiy to’g’rilik, shuningdek natijalarning ishonchliligi va asosliligi bilan bog’liq.
Aksariyat tanlangan jurnallar uchun q-quality hal qiluvchi rol o’ynaydi. Dastlabki tahririyat ko’rigida muharrirlar birinchi navbatda qo’lyozma mavjud bilimlarga mazmunli yangi hissa qo’shish-qo’shmasligini baholaydilar. Jurnallar sohadagi tushunchalarni rivojlantirmaydigan ishlarni nashr etishdan manfaatdor emas, chunki bunday maqolalar o’quvchilarni yoki iqtiboslarni jalb qilishi dargumon va jurnalning ilmiy obro’siga putur yetkazishi mumkin.
Agar qo’lyozmada q-quality yetarli bo’lmasa, u ko’pincha tengdoshlar tomonidan ko’rib chiqish jarayonining dastlabki bosqichida rad etiladi. R-quality esa q-quality o’rtacha yoki chegara holatida bo’lganda juda muhim ahamiyat kasb etadi. Bunday hollarda, taqrizchilar va muharrirlar odatda uslubiy qat’iylik, mustahkamlik va shaffoflikning juda yuqori standartlarini qo’yadilar, bu esa muvaffaqiyatli nashr etishni yanada qiyinlashtiradi.
Ushbu modeldan muhim istisno mega-journals (mega-jurnallar) deb ataladigan, PLOS ONE va SAGE Open kabi jurnallar hisoblanadi. Ushbu jurnallar topshirilgan ishlarni yangilik, ahamiyat yoki kutilayotgan ta’sirga qarab baholamasliklarini ochiq-oydin ta’kidlaydilar. Buning o’rniga, tahririyat qarorlari faqat r-quality mezonlariga asoslanadi, ya’ni tadqiqot savoli aniq ifodalanganmi, metodologiya muvofiqmi va to’g’ri qo’llanilganmi, natijalar ishonchli va asoslimi (PLOS, 2024; SAGE Open, 2024).
Tabiiy fanlar va tibbiyotda PLOS ONE yirik miqyosda ushbu yondashuvga misol bo’ladi va turli fanlar bo’yicha yiliga o’n minglab maqolalarni nashr etadi. Ijtimoiy fanlarda SAGE Open nashr hajmi kichikroq bo’lsa-da, shunga o’xshash modelga amal qiladi. Miqyosdagi farqlarga qaramay, har ikkala jurnal ham yangilikdan ko’ra metodologik asoslilikka ustuvorlik berish va ilmiy muloqotda keng ishtirok etishni ta’minlash orqali akademik nashriyot ekotizimida alohida o’rin tutadi.
Adabiyotlar ro’yxati
Clarivate. (2023). Web of Science journal evaluation process and selection criteria.
https://clarivate.com/webofsciencegroup/journal-evaluation-process-and-selection-criteria/
Glenn Ellison, «Evolving Standards for Academic Publishing: A Q-r Theory,»Journal of Political Economy 110, no. 5 (October 1, 2002): 994-1034, doi:10.1086/341871.
Elsevier. (2023). Scopus content policy and selection.
https://www.elsevier.com/solutions/scopus/how-scopus-works/content
PLOS. (2024). PLOS ONE editorial and peer review process.
https://journals.plos.org/plosone/s/editorial-and-peer-review-process
SAGE Open. (2024). Submission guidelines and editorial criteria.
https://journals.sagepub.com/home/sgo