Tadqiqotni rejalashtirishga yondashuvni tanlash ta’sir qiladi. Tadqiqotning uchta yondashuvi mavjud: miqdoriy, sifat va aralash usullar. Bu yerda men metod o’rniga yondashuv atamasini ishlataman, chunki metod torroq ma’noga ega va ko’pincha ma’lumotlarni yig’ish yoki tahlil qilishning o’ziga xos usuliga ishora qilish uchun ishlatiladi. Yondashuv esa, aksincha, quyidagilarni o’z ichiga olgan kengroq kombinatsiyadir: [1] paradigma, [2] tadqiqot dizayni va [3] ma’lumotlarni to’plash va tahlil qilish usullari.
Tadqiqot dizaynini metoddan farqlash ham muhimdir. Dizayn (yoki strategiya) – bu tadqiqot rejasi ishlab chiqiladigan va ma’lumotlar to’planadigan hamda tahlil qilinadigan asosdir. Masalan, eksperiment miqdoriy yondashuv doirasidagi keng tarqalgan dizayndir. Eksperimental dizaynda ma’lumotlar ko’pincha so’rovnoma yordamida to’planadi va o’rtacha ko’rsatkichlarni solishtirish kabi usullar yordamida tahlil qilinadi. Boshqacha qilib aytganda, dizayn – bu tadqiqot maqsadlariga erishishga qaratilgan usullar va boshqa o’zaro bog’liq elementlarning yaxlit to’plamidir.
Yondashuv va boshqa komponentlarni tanlashda tadqiqotchi har bir variantning kuchli va zaif tomonlarini, shuningdek tadqiqot muammosi va maqsadlarini hisobga olishi kerak. 1-jadvalda miqdoriy va sifat yondashuvlarining asosiy xususiyatlari keltirilgan.
Umuman olganda, yondashuvni tanlash tadqiqot maqsadiga bog’liq. Agar maqsad hodisani o’z kontekstidan ajratmagan holda o’rganish, batafsil tavsif berish yoki sabablar va motivlarni chuqur tushunish bo’lsa, sifat yondashuvi ko’proq mos keladi. Agar tadqiqotchi bir nechta omillar o’rtasidagi bog’liqlikni o’rganishi va ushbu bog’liqliklarning kuchini miqdoriy ko’rsatkichlar orqali o’lchashi kerak bo’lsa, miqdoriy yondashuv ko’proq mos keladi. Sifatli tadqiqotlarda tadqiqotchi ma’lumotlarni to’plash, tahlil qilish va talqin qilish jarayonida faol ishtirok etadi va unga ta’sir qiladi. Miqdoriy tadqiqotlarda tadqiqotchining aralashmasligi ayniqsa muhimdir.
Table 1. Differences between qualitative and quantitative approaches
| Aspect | Sifatli yondashuv | Miqdoriy yondashuv |
|---|---|---|
| Maqsad | Hodisani barcha murakkabligi bilan o‘rganish; sabablar va motivlarni chuqur tushunish; batafsil tavsif | Bir nechta omillar o‘rtasidagi bog‘liqliklarni tushuntirish |
| Kuchli tomoni | Hodisani chuqur tushunish | Umumlashtirish imkoniyati |
| Zaif tomoni | Umumlashtirish qiyin | Haddan tashqari soddalashtirish |
| Tadqiqot jarayoni | Moslashuvchan | Tuzilgan (strukturali) |
Aralash usullar yondashuvi
Bitta tadqiqot doirasida ikki yondashuvni birlashtirish ham mumkin. Quyida aralash usullarning uchta asosiy strategiyasi keltirilgan:
Tadqiqotning ketma-ket kashfiyotchilik aralash metodlari (sifatiy → miqdoriy) Ushbu strategiyada asosiy omillarni aniqlash uchun avval sifatiy intervyular yoki kuzatuvlar o‘tkazilishi mumkin. So‘ngra, ushbu omillar o‘rtasidagi bog‘liqliklar miqdoriy metodlar yordamida sinovdan o‘tkaziladi.
Tadqiqotning ketma-ket tushuntiruvchi aralash metodlari (miqdoriy → sifatiy) Ushbu strategiyada tadqiqot ma’lum omillar o‘rtasidagi bog‘liqliklarni miqdoriy tekshirishdan boshlanadi. Statistik tahlil bog‘liqliklarning kuchini ko‘rsatgani bilan, ko‘pincha ularning yo‘nalishini yoki asosiy mexanizmlarini tushuntirib bera olmagani sababli, miqdoriy natijalarni talqin qilish va tushuntirish uchun keyinchalik sifatiy metodlardan foydalaniladi.
Konvergent parallel aralash metodlar (sifatiy + miqdoriy parallel ravishda) Ushbu strategiyada ikki yondashuv bir-birining ortidan kelmaydi, balki bir vaqtning o‘zida qo‘llaniladi. Maqsad triangulyatsiya — bir metod orqali olingan natijalarni boshqasi yordamida qayta tekshirishdir.
Bibliography
Creswell, John W. Research Design: Qualitative, Quantitative, and Mixed Methods Approaches. London: SAGE, 2014.
Merriam, Sharan B., and Elizabeth J. Tisdell. Qualitative Research: A Guide to Design and Implementation. John Wiley & Sons, 2015.
Neuman, William Lawrence. Social Research Methods: Qualitative and Quantitative Approaches. Harlow: Pearson Education, 2013.